VUENGLISH - KNOWLEDGE SHARING - ORAL SKILLS

Các câu hỏi về dạy và học kỹ năng nghe nói dưới đây, phần lớn đến từ học viên là giáo viên tiếng Anh, và liên quan tới những vấn đề sau

1. Luyện nghe nói qua xem show thì nên tự học hay theo lớp?
2. Giáo viên TA dạy giao tiếp thì nói hay có phải là yếu tố quan trọng bậc nhất ko?
3. Vì sao dạy nghe tưởng dễ mà khó để nâng khả năng nghe của học viên lên một level mới?
4. Việc xem subtitle khi nghe có làm giảm hiệu quả bắt âm không?
5. Nên dạy và không nên dạy gì trong các lớp nghe nói, bao gồm những vấn đề phổ biến mà nhà nhà, người người đều dạy như IPA, nối âm, chunking, shadowing v.v... Nếu có dạy thì dạy ở mức độ nào?
6. Cách xử lý các trường hợp học viên hoặc nghe quá yếu và/hoặc phát âm quá tệ mà tưởng chừng không thể cải thiện nổi?

Question: xem show để luyện nghe nói thì nên tự học hay theo lớp? 

Responses:

Không khác gì những bạn quyết định bỏ qua TẠP (vì học từ vựng thì còn gì đơn giản hơn, cứ đọc thật nhiều, từ nào không biết thì tra, muốn nhanh/nhiều hơn nữa thì đọc từ điển, dùng flashcards, etc.), một số bạn cũng cho rằng việc gì phải tốn tiền học NGỌNG. Đằng nào đến lớp thầy cũng cho xem show thì ở nhà mình tự xem - hiệu quả cũng thế thôi. 

Với kỹ năng nghe, các bạn đừng quên rằng xem show chỉ là định hướng chung, nhưng xem thế nào, tư liệu cần được lựa chọn ra sao để mức độ khó tăng dần (theo thuyết i-->i+1 của Stephen Krashen đã giảng trong lớp) trong khi vẫn đảm bảo vừa đầy đủ giá trị ngôn ngữ, vừa cuốn hút đến mức có thể đẩy học viên vào trạng thái adrenaline implantation (một vấn đề đã bàn ở chủ đề Psychology của TẠP) nhằm tăng tối đa hiệu quả bắt âm vô thức với thời gian được rút ngắn - là những điều mà lớp học với chương trình được thiết kế có tính toán mang lại ưu thế vượt trội so với ở nhà tự mình mày mò.

Với kỹ năng nói, vai trò định hướng của lớp lại càng quan trong hơn. Học viên được hướng chú ý tới những yếu tố cần thiết nào khi nghe người bản xứ nói, để tự mình rút ra quy luật và, cực kỳ có tác dụng về lâu về dài: tự mình sửa được lỗi phát âm, kèm theo phương thức tự luyện hiệu quả để tăng fluency ngay cả khi không có nhiều cơ hội giao tiếp. 

Lớp của tôi cũng là lớp xóa hoàn toàn quan điểm "đã học nói là đến lớp cứ phải nói càng nhiều càng tốt, cả lớp nói ào ào thì mới có không khí của lớp học nói." 

Thực tế không thiếu phản hồi của học viên NGỌNG rằng cả khóa học gần như không có cơ hội mở miệng trong lớp, rồi bất ngờ khi thấy kỹ năng nói (cả pronunciation và fluency) đều cải thiện khi tham gia những hoạt động sử dụng tiếng ngoài lớp học.

PS. Tất nhiên, tôi ko phủ nhận lớp nghe nói sẽ hiệu quả và toàn diện hơn nữa nếu giáo viên/trung tâm có thể tổ chức các hoạt động NGOẠI KHÓA như speaking club, giao lưu, dẫn tour cho người nước ngoài v.v... Nhưng tôi chỉ một thân một mình với chừng ấy học viên nên đành trông chờ học viên tự tạo cơ hội... tìm Tây hoặc để Tây tìm mình...

Thêm nữa, tuy không được sâu và đa chiều như TẠP, NGỌNG cũng giúp bạn không chỉ nghe được người ta nói gì mà còn hiểu vì sao người ta nói vậy, với những tầng lớp ý nghĩa nằm ẩn đằng sau kèm theo diễn giải văn hóa, và do vậy, khi xem/nghe sitcom, hiểu được/cười được khi người ta cười.

Các giáo viên tiếng Anh với IELTS level đã tầm 8.0++ thì mục tiêu chính không còn là cải thiện oral skills mà là tham khảo thêm kinh nghiệm dạy nghe/nói đã được chứng minh tính hiệu quả qua không biết bao nhiêu khóa học viên. 

Bạn được tiếp cận cụ thể và trực quan cách lựa chọn tư liệu và duy trì hứng thú của học viên trong suốt quá trình học, cũng như lời khuyên về những điều gì nên dạy và điều gì không thật sự có giá trị thực tế.

Lớp học nghe nói không phải là mô phỏng lại ở cấp thấp hơn một khóa Phonology/Phonetics của chuyên ngành ngôn ngữ (cũng như lớp học viết không phải là watered-down version của một khóa Syntax). 

Vì thế, đặc biệt cần đến lớp này là những giáo viên vẫn còn dạy nghe nói theo kiểu dạy viết (thích cho chép chính tả, hay cung cấp hàng loạt quy tắc phát âm/nối âm/luyện theo IPA, etc.). Rule-based approach bao giờ cũng dễ dạy và tham khảo giáo án thì rất trình độ với đầy kiến thức chuyên môn, nhưng hiệu quả áp dụng in Real-time/Online speech production thì sao??? Đừng quên, khác hoàn toàn với đọc/viết, khi nói bạn không có nhiều thời gian/cơ hội/nguồn lực để nghĩ và áp dụng quy tắc. 

Dưới đây là phản hồi sau một vài buổi đầu tiên bập vào NGỌNG của một bạn là giảng viên đại học bộ môn Anh, chuyên về mảng ngữ âm.

Em chào thầy, em đang là giảng viên Tiếng Anh, em chuyên dạy về Phát âm. Em đã đăng kí học khóa Ngọng của thầy Online, mục đích đầu tiên của em là cải thiện kỹ năng dạy Phát âm, mục đích thứ hai là tìm ideas để làm research đề tài Tiến sĩ Ngôn ngữ Anh vì em đặt mục tiêu cho bản thân Nhất định phải upgrade bản thân sau 6 năm bỉm sữa.  

Em mới học được 4 buổi thôi, em không ngờ phong cách thầy dạy hay đến như vậy, chưa có một khóa nào mà em phải dậy sớm để ngồi học nghiêm túc, kể cả con em - bạn thứ hai 2 tuổi vẫn bám mẹ, hay phá quấy , em cũng phải đuổi ra để em có thể được ngồi cười một mình, thẩm thấu idioms qua bài học của thầy. Lâu lắm rồi em mới được học ngôn ngữ theo cách relax như thế nào. 

Các tiết học của em, đa số dạy theo IPA, quy tắc intonation cứng nhắc, và em thấy sinh viên  em công nhận không áp dụng được. Nhưng chỉ sau sau 4 buổi học thầy, em đã có phương pháp cho sinh viên em.

Quan điểm của tôi là: học được một đống lý thuyết/quy tắc mà vận dụng không được thì chẳng thà tiếp thu có chọn lọc nhưng tăng tính khả thi. Trong nhiều trường hợp, chỉ cần có ý thức sơ lược về khái niệm/quy luật chung (ví dụ bảng IPA), rồi biết cách thả lỏng, để cơ quan phát âm chuyển thuận theo tự nhiên thì có khi hiệu quả lại hơn hẳn. Ít nhất học viên không phải gồng mình điều khiển răng môi lưỡi, toát mồ hôi hột, tâm lý căng thẳng khi nói - toàn những yếu tố ảnh hưởng nghiêm trọng đến fluency cũng như khả năng phát chuỗi đa âm - dẫn tới càng giảm khả năng người bản xứ hiểu được mình đang nói gì.

Question: Em thực sự bị ám ảnh với việc mình phải nói tiếng Anh thật hay, thật trôi chảy, thật tự nhiên. Bởi vì em muốn dạy tiếng Anh, nhất là tiếng Anh giao tiếp. Điều này khiến em rất áp lực vì em luôn thấy mình không đủ giỏi để đi dạy người khác. Nên em muốn hỏi thầy rằng theo thầy thì giáo viên dạy tiếng Anh, nhất là tiếng Anh giao tiếp thì trình độ nói phải như thế nào ạ? Và em có cần phải đi nước ngoài 1 thời gian để đạt perfect fluency không ạ? À và em muốn hỏi là nếu em áp dụng những tips mà em học được từ lớp thầy vào việc dạy của em thì như thể có phải là đạo nhái gi không ạ?

Responses:

Ai học ngoại ngữ mà chẳng mơ ước mình sẽ nói đúng, hay, trôi chảy & mạch lạc đúng không? Nhưng mục tiêu lý tưởng này có thể nằm ngoài tầm của đa phần học viên bởi vì ngoài nỗ lực học hành tự thân, nó còn phụ thuộc rất nhiều vào những yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát cá nhân: ví dụ như độ tuổi bắt đầu học, giáo viên & phương pháp tiếp cận tiếng lúc khởi đầu, môi trường học và ứng dụng, và quan trọng hơn nữa, khả năng xử lý của các khu vực não liên quan đến nghe nói, motor control, mức độ lợi khẩu và khả năng thẩm âm của mỗi người. Ngay cả trong tiếng mẹ đẻ bạn đã thật sự đạt được mục tiêu lý tưởng này chưa?

Vì vậy, một người giáo viên dạy nói tiếng Anh với tôi KHÔNG nhất thiết phải là một người nói hay và hoàn hảo. Bạn nói hay nhưng chắc gì bạn đã truyền được năng khiếu diễn đạt ngữ điệu hay fluency của bản thân sang cho học viên (cũng từa tựa như dạy hát vậy, nhất là với thứ ngôn ngữ giàu âm điệu như tiếng Anh). Chưa kể, nhiều khi giáo viên lớn lên và trưởng thành trong môi trường bản xứ hoặc chí ít là trường quốc tế, họ thậm chí còn không biết được vì sao/yếu tố nào giúp họ nói hay đến thế!!!  Tất nhiên, tôi không phủ nhận: các giáo viên nói hay, êm tai luôn có giá trị marketing cao (tâm lý của học viên: nếu mình được học Mỹ Linh thì ra khỏi lớp mình hát chí ít cũng phải ngang Mỹ Lanh).

Don't get me wrong. Không nhất thiết phải nói hay không có nghĩa là các bạn không cần nỗ lực trong việc cải thiện phát âm của bản thân và cứ tùy tiện phát âm sai. Ít nhất những kiến thức không đòi hỏi năng khiếu thẩm âm như phiên âm/trọng âm phải chuẩn nhất trong khả năng có thể.

Với tôi, người giáo viên dạy nói hiệu quả là người nắm rõ & truyền đạt được những nguyên tắc quan trọng đặc thù của tiếng Anh nói để học viên ngắm và có khả năng Tự luyện tập, TỰ sửa lỗi phát âm (tôi đã giải thích trong lớp METHODS, xét từ góc độ xử lý của não, tại sao giáo viên sửa phát âm trực tiếp cho học viên thường ko hiệu quả về lâu dài), nhằm đạt mục tiêu tối thượng của giao tiếp: nói sao cho ai cũng hiểu mình muốn nói gì (chứ không phải cứ tuôn ào ào để khoe trình chém tiếng Anh).

Với thắc mắc cuối cùng của em: không phải vô cớ mà tôi luôn ưu tiên học viên là giáo viên tiếng Anh bởi vì đó là cách chia sẻ kiến thức về phương pháp hiệu quả nhất. Mình tôi chưa bao giờ đủ sức nhận hết những học viên muốn học mình. Nếu bạn dùng được những kiến thức đã học trong lớp để phổ cập cho lớp học viên tiếp theo thì đó là điều tôi không mong gì hơn. Chính tôi cũng tiếp thu kiến thức tinh hoa của rất nhiều professors cũ của mình trong việc thiết kế bài giảng. Luôn "phát triển có kế thừa" thì không cần phải lo gì vấn đề đạo nhái.

Question: Thầy có nghĩ việc vừa nghe vừa nhìn sub sẽ không khiến việc nghe tiến bộ được không ạ? Em nhớ có đọc ở đâu đó nó nói nhìn sub làm giảm khả năng bắt âm đi, nhưng mình vẫn hiểu do não nó xử lý hết vấn đề trên mặt chữ rồi (chứ không phải connected speech này nọ). Em thấy cái này nó cũng là lý do sao nhiều người nói chuyện với native không nghe được là vậy, mà để dạy cho học sinh thì cái này khó thật ạ.

Response: Tôi không nghĩ thế. Nói như vậy có phải là tranh luận theo hướng: vì não đã bắt được thông điệp qua đọc, nên người nghe không cần nỗ lực bắt âm nữa? Và/hoặc não lo dành nguồn lực cho xử lý sub, nên không còn nguồn lực dành cho bắt âm? Đây là quan điểm của trường phái học bắt âm có ý thức. Tôi đi theo hướng khác.

Khi khả năng bắt âm chưa đủ, sub giúp hiểu tốt hơn thông điệp, mới có thêm động lực tiếp nhận input. Và não nhờ giảm tải bắt âm lại có thêm nguồn lực để match giữa âm thanh và cấu trúc (và nó làm điều này không cần có sự chỉ đạo của chúng ta). Cả 2 điều trên kết hợp dần dần giúp tăng khả năng bắt âm một cách vô thức.

Thực tế cho thấy, học viên TẠP, vốn xem clip minh họa nhiều không kém gì học viên NGỌNG nhưng clip luôn kèm English sub. Tưởng như chỉ nạp từ vựng, ấy thế mà ra khỏi lớp, tôi đã nhận được không biết bao nhiêu phản hồi về khả năng nghe tăng tiến từ lúc nào. Vì thế nên TẠP mới là bước đệm rất tốt trước khi vào NGỌNG là lớp mà bài nghe chính không bao giờ có sub.

Phản hồi hiệu quả của TẠP với điểm nghe (bạn chưa học NGỌNG
mới chỉ qua TẠP mà còn học ONLINE)

Với lời than ở cuối câu hỏi của em: vì sao dạy nghe khó?

Nếu giáo viên tìm cách ép học viên bắt âm một cách có ý thức thì dễ cho giáo viên (vì chỉ cần dạy quy tắc rồi dùng bài nghe có sẵn, nhiều khi đơn giản là nghe từng câu một rồi dừng lại chép xuống - tập trung hoàn toàn vào chuyện "cái âm vừa rồi là cái từ gì" - cách dạy nghe truyền thống từ trước đến nay) nhưng khó cho học viên - vừa mất công, vừa thiếu hứng thú, mà hiệu quả thì: nhiều khi học mãi mà bắt âm ko lên hoặc lên rất chậm.

Nhưng ngược lại, khi theo lối vô thức thì dễ cho học viên nhưng khó cho giáo viên. Một mặt, học viên tiếp thu rất dễ dàng vì không cần nhăm nhăm mục tiêu "PHẢI cải thiện bắt âm" trong khi enjoy bài giảng và tiếp nhận thêm kiến thức ngôn ngữ ở nhiều khía cạnh khác (như văn hóa, từ vựng và cả ngữ pháp qua phân tích của giáo viên khi chiếu clip).

Mặt khác, bản thân giáo viên lại phải bỏ công gấp nhiều lần để chuẩn bị tư liệu nghe: vừa thỏa mãn điều kiện động lực, vừa có giá trị kiến thức, vừa làm sao giảm thiểu processing overload khi nghe. Như ở NGỌNG là còn phải tính mức độ khó tăng dần cho bài theo kiểu i/i+1 mà Krashen đã bàn đến.

Đó là lý do tại sao, nói nguyên tắc dạy vô thức thì khá đơn giản (xem clips thôi mà), nhưng không phải giáo viên nào cũng đủ quyết tâm hay muốn bỏ thời gian để soạn bài rồi thử nghiệm hiệu quả bài giảng để điều chỉnh dần. Rốt cuộc để tiện cho bản thân (nhất là nếu ngày phải chạy nhiều ca) thì lại quay về cách dạy nghe truyền thống, còn học viên tiếp thu hiệu quả hay không - đó là chuyện của học viên.

Follow-up (từ một giáo viên TA khác): Em hoàn toàn đồng ý với ý kiến của thầy trong giai đoạn não bắt âm chưa đủ tốt cần có cái nạng, chính là dòng sub để giảm tải việc bắt âm chưa quen của não.

Nhưng khi não đã bắt âm được khá tốt thì em thấy não lại bị kẹt lại ở 1 một cái giai đoạn mà xem sub vẫn không cải thiện được khả năng bắt âm nhiều hơn, em nghĩ em đang ở trong giai đoạn đó. 

Ví dụ, em để ý khi em xem các Tiktoker hay Youtuber nói chuyện ngoài đời, họ nói rất nhanh, em ban đầu thử tắt sub nghe thì em nghe được khá nhiều nhưng vẫn có những chỗ em không nghe được, sau đó em bật sub lên để biết xem họ thực sự nói gì, một thời gian sau khi em quay lại nghe video đó dù em đã biết toàn bộ họ nói gì rồi nhưng em vẫn kẹt lại những chỗ cũ em không nghe được. Sau đó, em mới nhận ra là các nguyên âm trong tiếng Anh người bản ngữ nói nó bị biến thiên qua lại lẫn nhau rất nhiều, âm a có thể biến âm thành i ngắn, âm u có thể biến thành âm ơ...., rồi nhiều từ họ giảm âm, lược ấm, nối âm và nói rất nhanh khiến em không sao nghe ra được. 

Ví dụ như người bản ngữ khi họ muốn thơm ai đó, họ hay nói câu: Can I have a kiss?, mà em cứ nghe là kép kiss, em cũng lờ mờ đoán được họ nói gì dựa vào ngữ cảnh trong video nhưng không chắc từng chữ họ nói là gì, về sau em mới biết thực sự họ nói gì và đây vẫn chỉ là 1 câu đơn giản em nghe mãi mới ra, còn nhiều câu khác cũng nối âm, biến âm, giảm âm mà không đơn giản như câu này thì em nghĩ với đôi tai của 1 người đến từ hệ ngôn ngữ đơn âm thì em nghĩ đây quả là 1 thách thức, kể cả khi đã có sub.

Em nghe Disney Channel liên tục từ khi em học cấp 1, từ lúc đó đến khi học xong cấp 3 thì có giai đoạn em nghe nhiều, em nghe ít nhưng nhìn chung em tự đánh giá bản thân là người ngấm tiếng Anh cũng khá bản năng thầy ạ, nhưng em không hiểu sao những cái nối âm, biến âm, giảm âm vẫn chưa đủ quen trong tai em, có thể em nghe vẫn chưa đủ nhiều hoặc là não em nó có 1 cái trở ngại của ngôn ngữ mẹ đẻ mà em chưa vượt qua được để nghe được mấy cái đó.

Responses: 

1. Vấn đề không chỉ là khác biệt cụ thể giữa ngôn ngữ đơn âm vs. đa âm, mà còn phải tính đến giới hạn của khả năng bắt và phân tách non-native sounds - đặc biệt khi non-native speaker đã qua độ tuổi lý tưởng. Vì thế mà các bạn cấp 3 học NGỌNG, tốc độ tăng tiến có thể hơn hẳn học viên tuổi 30.

2. Tôi thấy em vẫn là người học tiếng Anh như L2 trong môi trường non-native thôi, dù có khởi đầu sớm hơn. Như thế rất khó lên được khả năng bắt âm native-like hoặc thậm chí near native-like. Nếu bố mẹ cho em sang Mỹ học từ hồi cấp 1, hoặc ít nhất là cho học trường quốc tế tại VN, vào hoàn cảnh mà không chỉ đơn giản tăng input, mà còn thay đổi về bản chất cách xử lý input (ví dụ ở môi trường giảm thiểu cơ hội dịch, buộc phải phân tích nhiều dạng kiến thức non-linguistics tiếp nhận qua ngôn ngữ đích), thì chắc mới làm nên chuyện.

3. Cái point của những trao đổi ở trên là nhấn mạnh vào sự ưu việt của bắt âm vô thức so với phương pháp khác như nghe chép chính tả, chứ không phải là đảm bảo em cứ áp dụng là sẽ đạt đến được khả năng nghe lý tưởng như người bản xứ (một điều còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác).

Nói cách khác là cần so sánh tương đối thay vì hướng đến mức độ hoàn hảo tuyệt đối. Nếu em từ nhỏ không nghe Disney thường xuyên, mà chỉ lo cày đề với học ngữ pháp từ vựng là chính như nhiều người khác (đáng tiếc là có tôi của thời phổ thông trong đó :( ) thì giờ liệu khả năng nghe đang ở đâu?

4. Nhân thể tôi nói thêm: tôi nhớ từ khi học NGỌNG, em một số lần thắc mắc kiểu "tại sao ở clip/ngữ cảnh ABC này, người nói lại phát âm/nối âm như thế, không đúng âm chuẩn, cũng ko theo quy tắc nối âm nào mà em biết v.v..." trong khi đó chỉ là một trường hợp cụ thể thậm chí hi hữu, rất dễ bị ảnh hưởng bởi nói nhịu/nói lẫn khiến âm biến dạng, không có gì đảm bảo nó là một pattern để mà cần phải tìm quy luật giải thích.

Điều này cho tôi cảm giác em hơi bị OCD, buộc phải nghe cái âm này cho bằng được, hoặc giải thích cho bằng được theo quy tắc tại sao họ lại nói như thế, có thể trong cái nỗ lực nhằm tăng khả năng nghe lên mức tuyệt đối.

Nhưng việc em chú trọng quá mức cần thiết những trường hợp cá biệt, thậm chí có thể stressed vì nó (tôi cảm giác qua cách em đặt câu hỏi và việc em kể em cứ nghe đi nghe lại cái câu đó ko biết bao lần) thực ra đi ngược lại tinh thần học/nghe nói tự nhiên, thoải mái, thả lỏng mà tôi vẫn cổ vũ.

 

Làm vậy, theo tôi, chỉ làm em tốn thêm thời gian, tác động tiêu cực đến tâm lý, mà ko giúp khả năng nghe của em lên được một level mới (chứ đừng nói là lên mức lý tưởng như em mong muốn).

Follow-up response: Khi đọc đến đoạn này thầy viết "chứ không phải là đảm bảo em cứ áp dụng là sẽ đạt đến được khả năng nghe lý tưởng như người bản xứ (một điều còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác)" thì em kiểu như bị "ồ, đúng rồi" ấy thầy. Thầy đang nói trúng tim đen của em, đúng với những trải nghiệm của em, đúng với những gì em đang nghĩ.

 

Nhưng em nghĩ, đối với trường hợp của em, có lẽ em chưa nghe đủ nhiều cộng với cái tâm lý hay phân tích của em chứ không thả lỏng như thầy bảo khiến cho tiến trình bắt âm tiệm cận với người bản ngữ của em nó bị chậm lại. Em nghĩ lời khuyên của thầy đến rất đúng lúc ạ. 

Follow-up comment (từ một bạn khác nữa): thầy ơi em ít khi cmt nhưng lần này em phải viết cmt này, thực sự là em thấy thầy đã dành rất rất nhiều thời gian để tìm hiểu các thuyết thụ đắc ngôn ngữ, vì em thấy những thuyết đó sách rất rất dày, để mà biết đến cái định nghĩa của nó thôi đã mất rất nhiều công sức rồi, chưa kể thầy còn mất rất nhiều công sức để soạn tư liệu, bài giảng cho nó. Những thuyết kiểu i/i+1 mà Krashen ... mà thầy dùng em nghĩ ít giáo viên nào có thể đào sâu để tìm hiểu dc nhiều phương pháp như thế ạ, thật sự là nể phục sự quyết tâm và nhiệt huyết của thầy, em đọc mãi 1 quyển sách mà còn chưa xong nữa

Response: Tôi nghĩ thời gian để đọc xong và tiêu hóa một cuốn sách lý thuyết có thể tính bằng tuần hoặc tháng, nhưng thời gian để áp dụng lý thuyết đó vào bài giảng và đem lại hiệu quả thực sự cho học viên có lẽ cần tính bằng năm. Em có thể học nữa, học mãi, lên doc, post-doc rồi ling prof, nhưng điều đó không có nghĩa là em sẽ thành một giáo viên giỏi nếu không vỡ bài qua thực tế công việc.

Question: Hiện tại em đang là giáo viên dạy tiếng Anh giao tiếp. Em có một vài học viên mà khả năng nghe của họ rất yếu, đến mức mà cho dù nghe audio rất rõ ràng và cực kỳ chậm, họ vẫn không nghe được gì. Những học sinh này em đã có hướng dẫn về phát âm đúng ngay từ đầu, nhưng do khả năng cảm âm cũng như phát âm có hạn, nên họ cũng gặp nhiều khó khăn trong việc phát âm rõ ràng từng từ. Lượng từ vựng học viên tiếp thu cũng rất ít và rất chậm. Em rất muốn giúp học viên có thể nghe tốt hơn. Vì đây là kỹ năng yếu nhất của họ. Thầy có gợi ý hay lời khuyên gì có thể cho em xin để áp dụng cho những trường hợp này không ạ?

Responses:

Nếu khả năng nghe yếu đến mức bất bình thường, có lẽ trước tiên em cần test thính lực của họ. Cho họ nghe vài đoạn tiếng Việt mà nói nhanh một chút và/hoặc có pha accent vùng miền khác (ví dụ với học viên Bắc cho xem tấu hài miền Nam, hay học viên Nam cho nghe một đoạn hát chèo chẳng hạn).

Ngoài ra, nếu đây là những học viên đã có tuổi thì ngoài việc tiếp thu chậm, còn thêm nguy cơ khả năng bắt âm và phát âm ngoại ngữ của họ đang có xu hướng fossilized xoay quanh cái khuôn quá chắc là tiếng mẹ đẻ. Cộng thêm từ vựng, kiến thức ngữ pháp và các kỹ năng tiếng khác của họ chưa đủ, mọi thứ càng trở nên tệ hơn do tâm lý tự ti và processing overload là không thể tránh khỏi. Nếu ko giải quyết tận gốc vấn đề này thì học viên sẽ hoàn toàn mắc kẹt.

Nhiều giáo viên khi gặp những ca như thế thì thường chỉ biết áp dụng biện pháp: cho nghe chậm, chậm nữa (kiểu VOA specials in slow motion) với những bài nghe đơn giản hóa đến mức không còn nội dung (khiến buổi học càng trở nên tẻ nhạt và đơn điệu). Họ ko biết rằng nhiều khi làm thế lại tăng thêm affective filter (vấn đề đã bàn ở NGỌNG) và học càng ko vào.

Tôi khuyên em nên theo chiến lược tương tự như tôi đã áp dụng trong các lớp của tôi, tạm thời dừng dạy nghe hiểu và chuyển sang dạy họ các kỹ năng khác mà họ vẫn có khả năng tiến bộ: đọc hiểu, phát triển từ vựng, ngữ pháp, viết luận v.v.. nhưng cố gắng lồng ghép càng nhiều càng tốt video minh họa kèm theo sub. Dừng và giải thích cặn kẽ tất cả những gì họ chưa hiểu, thậm chí như tôi vẫn làm: giải thích cho họ hiểu tại sao nó buồn cười để họ có thể cười.

Điểm mấu chốt là người giáo viên có khả năng xây dựng được một chương trình học vừa tầm với học viên, có giá trị về kiến thức tiếng, đồng thời gây được hứng thú cho học viên hay không thôi.

Theo thời gian, kiến thức tiếng ở nhiều mảng khác của họ lên dần, tự tin hơn khi xử lý ngôn ngữ, và một hiệu ứng phụ quan trọng: họ càng enjoy những gì được xem trong lớp (trong khi xóa dần áp lực tâm lý: oh mình đang học nghe, mình phải cố nghe) thì họ cải thiện khả năng bắt âm lúc nào ko biết.

Bắt âm lên mới dẫn tới cải thiện phát âm. Với phát âm, đừng quên luôn hướng họ theo cách để họ chủ động tự sửa (kỹ thuật self-correction đã bàn ở NGỌNG), thay vì giáo viên sửa từng tí một. Nếu họ không sửa được nhiều, there is only so much you can do.

Question: Cho em hỏi đối với những bạn còn yếu về phần phát âm hay thậm chí là phát âm sai và việt hoá hoàn toàn cách phát âm tiếng Anh của các âm đơn lẻ. Các bạn nên được dạy IPA với các quy tắc đặt răng, lưỡi, khẩu hình miệng để giúp các bạn acquire được cách phát âm các âm đơn lẻ trước khi bàn để những quy tắc nối âm, nuốt âm hay đồng hoá âm không ạ? Vì em nhận thấy là thầy nhấn đi nhấn lại rất nhiều về phương diện self-correction nhưng nếu giả sử các bạn nhận ra mình sai cũng không biết sửa sai sao cho đúng thì sao ạ?

Responses: Với câu hỏi của em, tôi gợi ý trước vài điều để suy nghĩ

1. Người bản xứ khi lớn lên và acquire phát âm trong tiếng mẹ đẻ, có ai học cách để răng môi lưỡi theo IPA ở đâu ko? Bản thân em có tự nhận thức rõ về đặc thù từng âm theo IPA trong tiếng Việt?

2. Nếu ko dựa vào IPA thì người bản xứ dựa vào đâu để chỉnh sửa phát âm cho đúng (trẻ con lớn lên vẫn phát âm ngọng, mà lý do không chỉ là motor control issues, nhưng rồi đều có thể chỉnh sửa dần)?

3. Bản thân em khi học ngoại ngữ, em chủ yếu dựa vào vị trí khẩu hình hay dựa vào so sánh âm thanh cảm nhận qua tai để tự điều chỉnh phát âm của mình cho gần với âm thanh bản xứ hơn?

4. Nếu tai em không tự nhận biết được khác biệt về âm thanh (do vấn đề tuổi tác, năng khiếu cảm âm hoặc cả 2), liệu em có sửa được ko (dù là tự sửa hay ng khác sửa cho)?

5. Ngay cả em học được cách đặt răng môi lưỡi đúng cho từng âm đơn lẻ (chỉ riêng điều này đã ko hề dễ dàng), em có giữ đúng vị trí khẩu hình khi phát âm chuỗi liên tục, và ngay cả khi nó khả thi, thử nghĩ về khối lượng thời gian và công sức bỏ ra để hoàn thành mục tiêu đó có nằm trong khả năng của phần lớn người học tiếng?

Việc tôi nhấn mạnh self-correction, ngoài lý do brain encoding (to improve the retention rate) đã bàn trong lớp, còn từ quan điểm cá nhân: nếu bản thân ko tự nhận ra độ lệch trong phát âm và tự sửa được thì người ngoài cũng chẳng giúp gì được nhiều. 

Vì thế, những bạn mà phát âm không cải thiện nổi do tuổi tác + cảm âm quá yếu, thì đành chấp nhận điều đó như một hạn chế. Luyện phát âm cho họ, có lẽ ở góc độ nào đó, cũng tương tự dạy người điếc học nói. Tuy nhiên người điếc có một lợi thế là họ không nghe được âm thanh nên chỉ có thể tập trung hoàn toàn vào khẩu hình. Còn người bình thường, dù muốn hay không, vẫn sẽ bị ảnh hưởng vô thức bởi âm thanh do mình phát ra và có sự so sánh đối chiếu với âm thanh gốc - và trở lại vấn đề: họ không nhận thấy mình phát âm lệch thế nào với âm chuẩn để có động lực sửa đổi.

Như thế, thay vì đặt mục tiêu: "phát âm đúng/chuẩn", nên đổi sang mục tiêu khả thi hơn: cố gắng nói cho dễ hiểu nhất trong tai người khác, áp dụng các diction improvement techniques đã bàn đến trong lớp. Ngay cả khi học nối âm, biến âm - mục đích chính không phải để phát âm đúng như người bản xứ - mà tập trung vào những khía cạnh giúp học viên phát âm đa chuỗi dễ dàng hơn, trơn tru hơn, giảm thiểu nỗ lực dẫn đến giảm thiểu cảm giác mỏi cứng khi luyện nói.

PS. Với cá nhân tôi, chỉ cần dạy kỹ về phát âm theo IPA với một số âm đặc biệt và hoàn toàn xa lạ với người Việt, mà ví dụ điển hình là /θ/ trong tiếng Anh. NGỌNG có dành một phần để thảo luận những trường hợp như vậy.

Question: Nên/không nên dạy gì trong lớp nghe nói?

Case in point: có nên dạy học viên cách phân biệt CAN vs. CAN'T khi nghe người bản xứ nói trong trường hợp cả hai đều xuất hiện ở STRONG FORM of pronunciation và đồng thời ending T của CAN'T not fully pronounced (thường gặp trong American English).

Một bạn học viên là giáo viên tiếng Anh có đưa ra quan điểm (xem hình).

Quan điểm của tôi: mặc dù phân tích của bạn có vẻ thuận về mặt lý thuyết, nó không có nhiều ý nghĩa thực tiễn. Trong giao tiếp thực tế, khi dùng STRONG FORM và với tốc độ nói thông thường, tôi cho rằng tai, nhất là tai non-native speakers, khó có thể nhận biết được sự khác biệt nếu chỉ dựa vào auditory clues with ending T not being fully pronounced. Những so sánh tương đối như "to hơn, cảm xúc mạnh hơn, giãn dài hơn, ngân nhẹ nhàng hơn" đều rất khó đo đếm và nhận biết khi thực chiến. 

Để kiểm nghiệm lại vấn đề này, tôi yêu cầu bạn học viên thực hiện một cái poll trong lớp NGỌNG, trong đó bạn cung cấp cho người tham gia một loạt clips ngắn mà nhân vật dùng CAN hoặc CAN'T thỏa mãn 2 điều kiện đã nêu: STRONG FORM & T not fully pronounced. Rồi bạn kèm theo hướng dẫn cách phân biệt khi nghe 2 từ này (theo hướng phân tích đã nêu). Người tham gia áp dụng hướng dẫn để thử phân biệt các trường hợp trong clips rồi trả lời poll.

Kết quả polls được screenshot ở dưới đây. Nếu bạn là giáo viên tiếng Anh, bạn có muốn đưa vào bài giảng việc phân biệt này nếu 90% đối tượng học viên bạn hướng tới không cảm nhận một cách đáng tin cậy sự khác biệt? 

FYI: trong số 10% cho rằng mình có thể nhận thấy khác biệt, quá nửa là giáo viên dạy tiếng Anh, đương nhiên có 1 vote của chính chủ polls😉

Một số điều cần bàn thêm

1. Ngay cả nếu phần lớn học viên có thể nhận thấy sự khác biệt thì giá trị thực tiễn của việc dạy phân biệt cũng không được nâng lên nhiều lắm vì trong thực tế sử dụng, CAN sẽ được dùng nhiều hơn ở WEAK FORM (nên càng đối lập hơn với CAN'T - sẽ luôn ở STRONG FORM). Ngoài ra, còn vô số contextual clues mà người nghe có thể dựa vào, từ verbal (e.g., I'M SORRY I ca....? hay I HOPE I ca...?) cho đến facial để giúp phân biệt dễ dàng và đáng tin cậy hơn nhiều.

Có chăng thì nên nhắc học viên khi nói luôn make sure ending T của CAN'T fully pronounced để người khác dễ hiểu mình hơn. 

2. Bản thân người thực hiện polls cũng rất ngạc nhiên về kết quả vì bạn dự đoán ít nhất phải trên 50% số người trả lời chọn option 3 (có thể phân biệt khá rõ trong đa số trường hợp). Lý do là vì bạn từng dạy 1-1 2 bạn nhỏ và các bạn sau khi được hướng dẫn đều có thể phân biệt được. 

Dự đoán chủ quan của tôi là đối tượng nhỏ tuổi hơn thì khả năng cảm nhận và phân biệt âm ở mức tinh tế hơn sẽ tốt hơn so với đối tượng adult learners mà tôi dạy. Thậm chí có thể làm thêm nghiên cứu về độ tuổi nào thì dạy nhận biết phân biệt âm ở mức tinh tế hơn sẽ hiệu quả hơn (Có thể đã có những nghiên cứu như thế mà tôi không biết. Có bạn nào có hiểu biết về vấn đề này không?)

Tóm lại, điều rút ra ở đây: là giáo viên dạy tiếng, với thời lượng bài giảng hạn chế, bạn cần chọn lọc những gì nên dạy và những gì không. Có những điều tưởng chừng như rất xuôi về mặt lý thuyết, nhưng áp dụng thực tế (ít nhất là cho đối tượng học viên mà bạn hướng tới) thì chưa chắc đã được như vậy. Điều này có thể xảy ra ở mọi kỹ năng tiếng, nhưng đặc biệt cần cẩn thận với oral skills - khi sự chăm chỉ & nỗ lực của học viên nhiều khi không bù đắp nổi những hạn chế bẩm sinh và giới hạn tiếp nhận của não bộ theo độ tuổi. Đây chính ra là mảng mà giáo viên Việt (những người có nghiệp vụ và kinh nghiệm dạy học viên Việt) lại có ưu thế hơn so với giáo viên bản ngữ (nhất là nhưng người dạy bằng bản năng) vì từ góc nhìn bản năng của họ thì rất nhiều thứ thật quá đơn giản.

PS. Có những lý do tại sao trong NGỌNG tôi không khuyến khích học viên luyện một số kỹ thuật xuất hiện trong chương trình của kha khá lớp dạy nghe nói khác (cả giáo viên bản xứ lẫn Việt), ví dụ như SHADOWING hay CHUNKING. SHADOWING thì tôi đã đưa ra quan điểm như dưới đây (khi trả lời câu hỏi của một bạn trên FB lớp NGỌNG), còn CHUNKING thì tôi đã bàn trong chương trình chính thức của lớp NGỌNG.

Follow-up: Shadowing + self recording thực ra là combo phương pháp rất hiệu quả để nâng tầm englis. Vấn đề là skill này chỉ áp dụng được với trình cực kì advanced khi bạn đang muốn đẩy level tới gần hơn level bản xứ. Và đúng là nếu shadowing ko chuẩn và ko self record, hoặc nhất là trình bản thân chưa đủ (listening 8.5+ vs diffetent areas of speaking) thì ko đc hiệu quả lắm, hoặc hiệu quả bị giảm.

Responses: Cám ơn bạn đã cho ý kiến.

Tuy nhiên, chính từ cái combo Shadowing + self recording mà bạn nói làm tôi càng lăn tăn hơn về SHADOWING, vì tôi cho rằng hiệu quả đạt được không phải nhờ bước shadowing mà chủ yếu là ở bước self-recording (thu, nghe lại, so sánh với bản gốc để tự điều chính và rút kinh nghiệm).

Tôi thử đưa ra 2 scenarios như sau

Scenario 1. Shadowing (đọc/nói đuổi theo người bản xứ in real time) và ghi âm lại. Sau đó nghe lại, so sánh với bản gốc và rút kinh nghiệm. Lặp lại nếu cần.

Scenario 2. Lấy transcript (TV shows, TV news, online news article mà có kèm theo audio, etc.), có thể nghe mẫu một vài lần, rồi tự đọc at one's own pace và ghi âm lại. Nửa sau thì giống như scenario 1.

Từ góc nhìn của tôi Scenario 2 ưu việt hơn ở chỗ: bạn vừa đọc vừa có thời gian nghe và điều chỉnh dần intonation của bản thân, đồng thời nghĩ về nội dung đang đọc, có thể còn kịp đánh giá cụm thông tin nào quan trọng cần nhấn và/hoặc nên ngắt nghỉ ở đâu (i.e., CHUNKING).

Khi so sánh với bản mẫu, bạn có thể thấy phán đoán của mình khi tự xử lý (lên xuống giọng, ngắt nghỉ) đã đúng chưa, nếu bị lệch thì tại sao, bạn áp dụng sai nguyên tắc ở chỗ nào, từ đó rút ra kinh nghiệm. Như vậy self-reflection của bạn sẽ được thực hiện thành 2 bước, cả khi tự đọc lẫn khi so sánh.

Còn với Scenario 1, bạn gần như tập trung hết lực chú ý vào việc theo kịp bản mẫu, và chủ yếu perform in a parrot-like manner, người ta lên giọng thì mình lên giọng, người ta ngắt thì mình ngắt, cơ hội đâu để kịp nghĩ xem vì sao lại thế? Rốt cuộc là bạn vẫn phải dựa hoàn toàn vào self-recording để so sánh mẫu và lúc đó mới có cơ hội suy ngẫm và rút kinh nghiệm (self-reflection chỉ có một bước).

Tôi cho rằng self-reflection thực hiện 2 bước ở Scenario 2 sẽ giúp bạn thấm hơn và nhớ lâu hơn sai lầm của bản thân so với chỉ một bước ở Scenario 1 (in a kinda tried-and-tested manner).

Ngoài ra, như bạn đã nói SHADOWING chỉ nên dùng khi trình đã tương đối cao để đủ sức mà duy trì việc keep in-sync với bản gốc, trong khi Scenario 2 có thể thích hợp với dải proficiency level rộng hơn vì người luyện có thể tự điều chỉnh tốc độ trong khả năng của mình (vd: trình cao lên thì tốc độ có thể tăng dần).

Question. Em có thắc mắc về việc nối âm, em có nghe là phụ âm nối với nguyên âm, nhưng em hiểu là không phải trường hợp nào cứ có phụ âm là sẽ nối với nguyên âm đúng không ạ, vì nó sẽ khiến đối phương khó hiểu. Em có xem được một video nói về nối âm vô tội vạ, điều này khiến em băn khoăn hơn mỗi khi nói là có nên nối âm hay không? 

Responses: 

Nguyên tắc chung là khi có phụ âm đuôi fully pronounced ở từ trước - nguyên âm đầu ở từ sau là việc nối có thể thực hiện. (Ví dụ SING A SONG ko nối, nhưng SINGS A SONG có thể nối z_a).

Thực tế thì có lúc người ta nối, có lúc không. Một số trường hợp điển hình cho không: khi nhấn mạnh và enunciate từng âm, người ta thường sẽ không nối; hoặc từ trước và từ sau thuộc 2 chunks khác nhau khi áp dụng chunking. Người nói cũng có thể ý thức tránh nối âm ở một số trường hợp nhất định nếu họ nghĩ rằng sẽ gây khó hiểu.

Trong video demo thì giáo viên hướng dẫn nối hết những vị trí có thể trong ví dụ (just to get their points across), nhưng ko nhất thiết phải theo đúng như thế khi thực chiến. Em có thể tự quan sát thấy từ đầu khóa đến giờ, trong các show thực tế được học, nhân vật không hề nối phụ âm-nguyên âm quá thường xuyên (tuy tôi có trích dẫn lại một vài ví dụ điển hình trong phần về liaison ở NGỌNG).

Ngay cả cùng speaker và trong cùng 1 câu nói, có khi cặp từ trước nối, cặp sau lại không - tùy theo có thuận miệng hay không, hoặc với bản thân họ có phản xạ nối quen thuộc hay không. Hoặc cùng một kết hợp na ná, có người nối, có người không vì nhiều nguyên nhân khác nhau. Còn nhớ 2 ví dụ đã xem ở phần về elision: EAT 'IM - ko nối do /t/ not fully pronounced + nhấn mạnh & ATE 'IM - có nối do /t/ fully pronounced + nói bình thường.

Tóm lại, nên áp dụng quan điểm được dạy trong lớp không chỉ riêng với nối phụ âm-nguyên âm, mà cho mọi trường hợp nối âm/biến âm: chúng ko phải là quy tắc nhất thiết phải thực hiện. Tốt nhất là có kiến thức về chúng. Nhưng không phải kiểu học vẹt những quy tắc nhỏ lẻ, rời rạc cho từng case cụ thể, đáng tiếc thường hay gặp trong các video hướng dẫn phát âm trên YT (như tôi đã trích dẫn một loạt ví dụ trong lớp NGỌNG).

 

Hiện tượng này tiếp diễn có lẽ vì, từ góc độ giáo viên, dạy các quy tắc cụ thể thường dễ dàng hơn, bớt phải tư duy tổng hợp hơn, thậm chí có thể chia nhỏ thành "nhìu" bài lẻ (tỉ như riêng một bài về cách đọc danh từ số nhiều, một bài về động từ chia ngôi thứ 3, rồi lại một bài về động từ chia quá khứ đuôi -ed, rồi lại một vài bài nữa về các nhóm âm đuôi khác, v.v...). Từ góc độ học viên thì cũng có cảm giác học được "nhìu" thứ hơn 😉

Tôi vẫn nói đi nói lại trong lớp: người bản xứ KO đặt ra các quy tắc nối âm/biến âm khi nói just to make life complicated. Vì vậy, chúng ta, the poor non-native speakers, mà phải vất vả khổ sở để học thuộc cả đống quy tắc đơn lẻ rồi vất vả khổ sở thêm nhiều lần để áp dụng (mà phần lớn thời gian trong khi đang nói có kịp nghĩ mà áp dụng đâu) chỉ để làm sao cho giống, thì cần suy nghĩ lại chúng ta đang sai đường ở đâu.

Tốt nhất là hiểu được nguyên lý cơ bản vận hành bên dưới các hiện tượng bề mặt tưởng như tách biệt, như cách tiếp cận trong lớp NGỌNG, để tự mình lý giải tại sao người ta lại nói như thế trong trường hợp như thế (đừng quên: một loạt hiện tượng như weakening, reduction, elision hay assimilation đều có quan hệ và tương tác với nhau). 

Nhưng bản thân chỉ nên áp dụng chọn lọc, khi nó thuận miệng, trợ giúp cho việc phát âm dễ dàng hơn cũng như duy trì speech flow, đồng thời (tự cảm nhận để rút ra kinh nghiệm qua thực tế giao tiếp) ko tăng đáng kể mức độ khó hiểu cho người nghe.

Ngoài ra, một lợi ích rõ ràng của việc giảm thiểu quy tắc đơn lẻ và tổng hợp thành số ít nguyên lý chung cũng tăng khả năng học viên có thể thực sự áp dụng chúng (một cách có ý thức trong giai đoạn đầu in a "learned" way, trước khi dần biến chúng thành phản xạ).

Class FAQ: https://vuenglish.com/