VUENGLISH - KNOWLEDGE SHARING - SENSE OF PURPOSE IN ESL TEACHING

Hãy làm sao để học viên gọi bạn là THẦY với đúng nghĩa của từ này, chứ không chỉ vì điểm IELTS của bạn đang cao hơn của họ.

Tôi quyết định viết note này sau khi trò chuyện với một cựu học viên, người sắp hoàn thành luận án thạc sĩ về kinh tế tại Trung Quốc nhưng vẫn còn băn khoăn về hướng đi tiếp theo của mình. Đã từng làm giáo viên tiếng Anh bán thời gian, thấy bản thân có đam mê dạy học và khả năng truyền cảm hứng, nhưng bạn ấy vẫn ngại ngần chuyện phát triển hẳn theo đi dạy vì sợ rằng những nỗ lực từ trước đến giờ về kinh tế, về du lịch, về tiếng Trung đều phải vứt bỏ hết. 

Không hẳn là vậy.

Khi tôi quyết định chuyển hẳn từ công nghệ thông tin sang dạy ngoại ngữ, tôi cũng sợ rằng 5 năm đại học + 2 năm thạc sĩ + 7 năm làm tin học chuyên nghiệp (trong 3 mảng chính là networking, database & software engineering) sẽ uổng phí cả. Nhưng sau này đi dạy, tôi nghiệm ra một điều: mình có thể kết hợp được phần lớn kiến thức kinh nghiệm đã tích lũy để phát huy tốt nhất cho công việc hiện tại.

Ví dụ kiến thức lập trình giúp tôi tự viết phần mềm quản lý từ vựng PVO của TẠP và cũng là công cụ rèn giũa phát triển tư duy tuyến tính khi lập trình viên luôn phải tìm ra con đường/giải thuật tối ưu nhất để hoàn thành yêu cầu đề ra. Khả năng áp dụng công nghệ nói chung cho phép tôi thiết lập một hệ thống lớp học đa môi trường/phương tiện, kết hợp 3 nền tảng Google + Facebook + Edubit, mới nghe thì phức tạp, nhưng thực tế vận hành trơn tru và quan trọng là hỗ trợ hiệu quả số lượng lớn học viên với người vận hành duy nhất chỉ có một mình giáo viên.
PS. Chưa kể khả năng làm IT chuyên nghiệp giúp tôi dễ dàng hơn khi kiếm fund từ các khoa ngôn ngữ khi học cao lên vì khoa nào thực tế cũng rất cần các TA/RA mạnh về mặt này.

Ngoài tiếng Anh, tôi đã từng học tiếng Nga, Pháp và Nhật. Mặc dù giờ chẳng giữ lại được gì cụ thể (you know, if you don't use it, you lose it), nhưng quá trình học đa ngôn ngữ kéo dài từ lúc mới 4-5 tuổi cho đến khi tốt nghiệp đại học khiến tôi thấm thía những khó khăn và sai lầm (học viên tương lai) thường mắc khi tiếp thu ngôn ngữ nước ngoài, cũng như khác biệt trong lối viết giữa các dân tộc, phần liên quan mật thiết tới chủ đề của THIỂU.

Những kiến thức non-linguistic tôi tự tìm hiểu khi rảnh rỗi cũng đều có tác dụng. Ví dụ stage directing & editing (xuất phát từ ước mơ thủa nhỏ muốn thành đạo diễn) giúp tôi chọn lọc, biên tập và gắn kết clips ngắn sử dụng để minh họa các luận điểm ngôn ngữ và sử dụng ngôn ngữ thực tế. Kết hợp kỹ năng này với tư duy toán/logic (của 10 năm học chuyên Toán) và kiến thức về psychology để lên lesson plans: sắp xếp kịch bản của một buổi học sao cho liền mạch và logic về lý tính nhưng lại cuốn hút và khuấy động cảm tính, đẩy học viên vào trạng thái tinh thần giúp tiếp thu bài giảng hiệu quả hơn và nhớ lâu hơn. 

Tôi áp dụng (in a subtle way) những chiến lược marketing để quảng bá lớp học theo hướng "mưa dầm thấm lâu", ko tốn kém về chi phí và cũng không cần qua một kênh quảng cáo chính thức hay rầm rộ nào (FB ad rất thất vọng về tôi!!!) mà vẫn đến được đối tượng học viên tôi muốn hướng tới. 

Ngay cả kiến thức về các mảng tưởng như không hề liên quan như time travel, skincare hay fitness đều đã giúp tôi xây dựng được những chủ đề hiện đang hot nhất của TẠP, hai chủ đề sau thu hút cả một số lượng lớn những người không có nhu cầu học tiếng Anh mà chỉ muốn cải thiện chất lượng cuộc sống cho bản thân và gia đình họ.

Tôi còn phát huy cả những thứ thiên nhiều hơn về cá nhân/năng khiếu. Khả năng gây cười - giúp duy trì không khí luôn vui vẻ và truyền năng lượng tích cực trong lớp, khiếu văn thơ - giúp cảm nhận sắc thái từ tốt hơn và chuyển tải ý tưởng giữa hai thứ tiếng sao cho nuột, hay khả năng thẩm âm/hát hò - giúp thẩm định ngữ điệu của học viên, điều quan trọng với một thứ tiếng được coi là musical language như tiếng Anh v.v...  Sở thích du lịch để tăng trải nghiệm và hiểu biết văn hóa - thêm tư liệu phong phú thêm bài giảng (chủ đề Bắc Triều Tiên của TẠP là một ví dụ điển hình) hay thậm chí, những năm tháng vật vã vì yêu đương cũng cho tôi kinh nghiệm để góp ý và chia sẻ với học viên trong mục Confessions của lớp, thắt chặt sự giao cảm cần có giữa giáo viên và học viên {:)

Bàn về chuyên môn sâu hơn, tôi học Georgetown trong một khoa ngôn ngữ lớn gồm nhiều giáo sư có tiếng với định hướng nghiên cứu rất đa dạng. Chương trình học trải rất rộng, liên quan tới 9 phân ngành khác nhau của ngôn ngữ học. Hồi đang học thì phàn nàn: tại sao em chuyên về Applied mà bắt em nhồi vào đầu hàng loạt những thứ không liên quan. Chỉ đến khi đi dạy thực tế và bắt đầu tự mình phát triển từ con số 0 một hệ thống bài giảng đặc thù, tôi mới ngấm hết dụng ý thiết kế curriculum của các thầy.

Nhờ có kiến thức đa dạng và đa chiều, bài giảng của tôi cover hết tất cả các lớp ngôn ngữ cơ bản (từ phonology/phonetic ở NGỌNG, hay syntax/semantics ở THIỂU cho đến morphology/pragmatics ở TẠP), phát triển có kế thừa các phương pháp/trường phái dạy ngôn ngữ khác nhau (ví dụ như ở THIỂU, tôi kết hợp và lồng ghép lối tiếp cận ngữ pháp từ 3 trường phái Functional, Theoretical, và Cognitive - tận dụng ưu thế riêng của mỗi thằng: ví dụ Functional để dạy nối và phát triển dòng ý, Theoretical để dạy linking scope & lược đồ cây, hay Cognitive để dạy những phạm trù ngữ pháp đa nghĩa như modality, preposition & article và giải thích các hiện tượng ngữ pháp lệch quy tắc).

Ngoài core subjects của phân ngành Applied không nói làm gì, tôi dùng được kiến thức từ Psycholinguistics để phát triển cơ chế quản lý từ theo liên kết liên tưởng của PVO, rồi các kỹ thuật priming (tăng khả năng bắt âm vô thức) và self-correction (giúp tự sửa lỗi phát âm) cho NGỌNG. Trong THIỂU, tôi còn tận dụng Semantics để (giống như học viên nhận xét - chỉ bằng vài nét gạch/móc/ngoặc) diễn đạt các cấu trúc ngôn ngữ dưới dạng phương trình toán cho dễ hình dung linking từ đó suy ra ý nghĩa.

Sociolinguistics giúp tôi đề cao ảnh hưởng tới sử dụng ngôn ngữ do khác biệt văn hóa và giới tính, và phát triển những chủ đề kiểu như Sociology của TẠP, luôn gây được hứng thú với học viên do khả năng liên hệ và áp dụng ngay vào thực tế cuộc sống. Ngay cả thứ boring nhất của thời đi học là Historical linguistics (mà chủ yếu là Etymology) cũng cho tôi manh mối (clues) để phân loại tốt hơn tones và registers của hệ thống từ vựng dạy trong TẠP.

Chín năm ròng rã học cao học cho 3 cái bằng Thạc sĩ và Tiến sĩ, tưởng như chôn vùi cuộc đời trong Graduate School, nhưng lại giúp tôi hiểu rõ những thử thách mà bậc cao học đòi hỏi, những phẩm chất giúp một nghiên cứu sinh cao học thành công - cũng chính là những điều mà hội đồng xét tuyển học bổng và giáo sư cần nhìn thấy trong hồ sơ của ứng viên. Nhờ trải nghiệm này mà tôi không chỉ thiết kế được chương trình THIỂU (lớp Academic Writing nhằm đến các bạn có ước mơ cao học và viết bài học thuật ở level trình bày hội thảo và đăng tạp chí), mà còn cả module Hướng dẫn chuẩn bị hồ sơ xin học bổng giúp học trò của tôi đạt không thiếu một học bổng danh tiếng nào. Fulbright (US), Chevening (UK), Endeavor (Australia), Erasmus Mundus (EU), etc. You name it. 

Một lý do tôi có thể vận dụng được nhiều kiến thức đa dạng như thế là nhờ đặc thù luôn gắn liền với thực tế đời sống với hơi thở thời đại của ngôn ngữ. Việc “đời hóa” kiến thức chuyên ngành để truyền đạt sao cho gần gũi nhất, giúp học viên hứng thú rồi ngấm rồi ứng dụng công cụ này hiệu quả hơn. Vì thế, giáo viên tiếng Anh không chỉ cần giỏi chuyên môn, mà cũng nên phát triển cho mình một vốn sống & kinh nghiệm đa chiều.

Chốt lại, quay trở về vấn đề chuyển định hướng: đừng lo mình uống phí mất cái gì, mà hãy nghĩ xem mình tận dụng được gì kinh nghiệm của quá khứ.

Điều quan trọng tôi muốn nhấn lại với các bạn giáo viên tiếng Anh trẻ: đừng mang tâm lý ăn xổi. Thấy hiện tại dạy kiếm tiền dễ, nên lao đầu vào dạy từ sáng chí tối. Dần dần sau vài năm, trình độ thì không tăng tiến, cách dạy đi vào lối mòn, bạn trở thành một thợ dạy không hơn không kém. Bạn có thể kiếm được một số tiền nhất định, nhưng lợi ích bạn mang lại cho học viên, đóng góp của bạn cho ngành nghề rất cần thiết và rất đáng tự hào của chúng ta thì thế nào?

Hãy làm sao để học viên gọi bạn là "Thầy" với đúng nghĩa của từ này, chứ không chỉ vì điểm IELTS của bạn đang cao hơn của họ. Trước đây, kha khá giáo viên tiếng Anh trẻ năn nỉ tôi: thầy mở lớp buổi sáng đi để tối em còn đi cày. Nhưng khi lớp sáng được mở, chính những người ấy lại không thấy đâu (em vừa nhận thêm ca, em lại có hợp đồng đi dịch/dẫn tour mới v.v...).

Phản hồi của một học viên là thạc sĩ - bác sĩ chuyên khoa Dermatology

Nếu thật sự tâm huyết với con đường này (tôi ko nói những người coi nó chỉ là stint job để kiếm tiền trong khi chờ đạt một mục tiêu khác), các bạn cần đặt ra cho mình mục tiêu rõ ràng và dài hơi, định hướng để thay đổi và cần có niềm tin có-cơ-sở về lựa chọn của mình. Dù mất thời gian và TẠM THỜI thiệt thòi về mặt tài chính, nhưng bạn sẽ không phải hối tiếc. Quan điểm "đầu tư vào giáo dục không bao giờ lỗ" chưa bao giờ đúng hơn trong ngữ cảnh này.

Khi quyết định dứt bỏ hoàn toàn ngành IT ở độ tuổi đã ngoài 30 (độ tuổi mà một số bạn của tôi đã lên sếp), dù đã có bằng đại học ngoại ngữ, đủ các loại chứng chỉ TOEFL/GMAT/GRE với điểm số cao ngất ngưởng (điểm TWE, GMAT lẫn GRE của tôi đều thuộc rank top 1% trên thế giới), vài năm làm nghề tay trái ở mảng biên/phiên dịch, rồi dạy ngoại ngữ dưới hình thức gia sư & trung tâm buổi tối (giống như nhiều bạn giáo viên hiện tại: dạy theo bản năng, theo kiểu được học thế nào thì dạy lại thế ấy), tôi vẫn mất thêm 7 năm ròng rã chỉ để học lại từ đầu, một cách hệ thống, về bản chất ngôn ngữ và phương pháp dạy ngôn ngữ thứ 2.

Tôi thường nói đùa: biết về nhà đi dạy kiếm được tiền như thế này thì sớm về phứt cho rồi nhưng thực ra mỗi khi nhìn lại quãng thời gian trên (có thể quá dài hay quá muộn để bắt đầu với ai đó), tôi chưa bao giờ hối tiếc. Tôi đã lựa chọn đúng. 

BONUS.

Question: Cho em hỏi: giữa 1 ngành mà mình có cảm giác rất thích (Education), nhưng kinh nghiệm lẫn bằng cấp chứng chỉ trước giờ đều không quá liên quan, và 1 ngành mình đã làm tốt, có kinh nghiệm và bằng cấp (Business Analytics), nhưng mình lại k hào hứng đi sâu vào nó (vì phải học coding) thì mình nên chọn ngành nào để xin học bổng thạc sĩ ạ? Hiện tại thì em dạy tiếng Anh trong tgian chuẩn bị hồ sơ và thấy khá hợp, nhưng background của em trước đây toàn là về Business Analytics ạ.

Responses:

Nếu tôi thì tôi sẽ khuyên đừng vội đầu tư thời gian/tiền bạc/công sức để học cao lên nếu mình còn chưa chắc hướng đi trong tương lai thế nào. Nên bỏ thêm thời gian để thử nghiệm cho chắc chắn. Vì càng học lên cao mà đi sai hướng thì càng khó có động lực để bắt đầu lại.

Nếu em tự bỏ tiền ra đi học thì càng không cần phải nghĩ nhiều. Có lăn tăn chính là trường hợp được học bổng, kiểu ừ thì người ta đã cho tiền, mình mất gì mà không đi? Ít ra cũng được trải nghiệm và mở mang tầm mắt. (Suy nghĩ này chủ yếu là từ khía cạnh fund, chứ chưa tính đến thời gian/công sức/chi phí cơ hội v.v...)

Đây thực ra chính là trường hợp của tôi hơn 25 năm về trước. Tôi vốn đã không có ý định tiếp tục theo nghề IT, nhưng lại nhận được học bổng toàn phần ở Singapore, chả nhẽ không đi? Quyết định này với tôi, giờ nhìn lại, là một sai lầm vì nó khiến tôi mất thêm 6 năm loay hoay (2 năm học thạc sĩ và 4 năm tiếp tục làm việc ở nước ngoài về công nghệ phần mềm). 

Tất nhiên nó cũng đem lại cho tôi những lợi ích nhất định như trải nghiệm văn hóa, mở rộng thế giới quan, và (ironically) thấm thía được sai lầm mình đã mắc về lựa chọn nghề nghiệp. 2 năm học sâu hơn về lập trình cũng là tiền đề cho PVO sau này.

Nếu được làm lại, tôi sẽ chọn không đi học vội tại thời điểm đó mà dứt khoát chuyển nghề (từ IT sang TESOL) ngay từ khi còn ở trong nước rồi đi học cao học thẳng về Linguistics. Nếu em có quyết tâm, có năng lực và xác định được hướng đi thích hợp, tôi tin rằng không có lý do gì em không tìm được cơ hội đi học giúp em vươn cao cả về thế giới quan lẫn sự nghiệp. Tại sao phải vội?

Class FAQ: https://vuenglish.com/