VUENGLISH - KNOWLEDGE SHARING - ESSAY CONSTRUCTION

Question of the day: có nên viết trước bài luận (học bổng, IELTS, cover letter v.v...) bằng tiếng Việt rồi chuyển qua tiếng Anh sau?

(câu hỏi đặt ra trên trang Q&A)

Thưa thầy em hỏi về viết bài luận apply học bổng. Nếu em chuẩn bị trước bài luận bằng tiếng Việt, vẫn áp dụng format của bài essay tiếng Anh sau đó dịch thuật lại bài thành tiếng Anh và tinh chỉnh để tiết kiệm thời gian thì có thể gặp vấn đề gì không ạ?

Responses: 

Học viên TẠP đã nhiều lần chứng kiến cách tôi chuyển dịch một bài báo thuần Việt sang phiên bản tiếng Anh tương tự như xây lại một ngôi nhà: đầu tiên tháo rời ngôi nhà cũ thành từng mảnh, cố gắng hiểu ý đồ thiết kế ban đầu của tác giả trong ngữ cảnh văn hóa Việt, sau đó lắp ráp lại gần như hoàn toàn để tạo nên một ngôi nhà cũ mà mới - nơi người bản xứ cảm thấy thoải mái và quen thuộc khi ghé thăm (tham khảo một ví dụ cụ thể trong screenshot dưới đây).

Với bài luận học bổng, câu hỏi của bạn có thể chuyển thành: em chuẩn bị vật liệu, rồi xây tạm căn nhà Việt, rồi sau đó dỡ ra và xây lại thành ngôi nhà Anh thì có nên không. 

Các bạn chắc có thể đoán ra trả lời của tôi: Hai phiên bản của cùng ngôi nhà thực ra chỉ có điểm chung lớn nhất là vật liệu thô - ý tưởng ban đầu. Còn toàn bộ quá trình xây (đổ móng, dựng khung, hoàn thiện mặt ngoài, trang trí nội thất) đều khác biệt - tại sao phải xây rồi phá rồi lại xây?

Từ góc nhìn đó, nếu bạn ngại nghĩ bằng tiếng Anh, bạn có thể phác thảo toàn bộ ý tưởng trong đầu bằng tiếng Việt theo kiểu gạch đầu dòng - gom góp nguyên liệu thô trước khi khởi công. Đó là bước duy nhất mà tôi nghĩ có thể thực hiện bằng tiếng Việt. Còn các bước tiếp dưới đây nên thực hiện thẳng bằng tiếng Anh, áp dụng kiến thức từ cả THIỂU & TẠP. THIỂU đóng vai trò chủ chốt trong quá trình đổ móng, dựng khung, xếp gạch và trát vữa. TẠP lại ở công đoạn hoàn thiện mặt ngoài, sơn trát, trang trí nội thất, và tạo điểm nhấn để thể hiện hiểu biết về văn hóa lẫn phong cách/cá tính của chủ nhà.

PS. Quy trình dưới đây chủ yếu áp dụng cho bài luận học bổng, dạng essay mà theo tôi có yêu cầu đòi hỏi cao hơn so với bài luận IELTS. 

Scholarship essay (mà điển hình là SOP - Statement of Purpose) không chỉ thể hiện khả năng viết văn học thuật, mà còn phải thể hiện được tư duy phân tích & phản biện ở cấp mà học bổng yêu cầu (thường là cao học hoặc đại học). Sau khía cạnh học thuật, người đọc còn cần cảm nhận được hoài bão, nhiệt huyết và định hướng rõ ràng của tác giả khi vạch ra kế hoạch chinh phục những mục tiêu lớn trong đời. Nói một cách khác, bài luận vừa là câu chuyện cuộc đời, lại vừa một tranh luận lớn: chứng minh cho hội đồng tuyển sinh thấy bạn là ứng viên thích hợp, xứng đáng với số tiền mà họ sẽ đầu tư. 

Khác với IELTS, bài luận học bổng không đơn thuần chỉ là một tranh luận để người ngoài đánh giá kiến thức hay tư duy viết của tác giả, mà bạn còn phải áp đủ lực để kéo họ về phe mình, ủng hộ mình trong cuộc cạnh tranh cam go sắp tới. Viết làm sao để vừa thuyết phục về lý tính, vừa cuốn hút về cảm tính là một điều không dễ dàng.

Nếu mục tiêu của bạn là viết bài luận IELTS, bài assignment ở trường hay cover letter xin việc v.v... bạn có thể lọc những phần relevant trong chiến lược phác thảo dưới đây để tạo ra một bài luận - or metaphorically, xây một ngôi nhà.

Disclaimer: do kiến thức của tôi về xây dựng cực kỳ hạn hẹp (chủ yếu dựa trên common senses), nên nếu có chỗ nào mà certain analogies don't really work, just bear with me.

A. Đổ móng và dựng khung

[THIỂU] nhìn vào tập hợp ý tưởng thô đã chuẩn bị, thực hiện xếp tuyến tính, trong đó có tính đến

• Tiêu chí xếp tuyến tính chủ đạo: nếu cả bài luận (hoặc những đoạn quan trọng) thuộc thể loại tranh luận thì cần xếp trên nền một cấu trúc tranh luận chuẩn (ví dụ mô hình Toulmin) - cũng như thiết kế tổng thể của ngôi nhà cần tuân theo một mô hình kiến trúc nhất định. 
  
  
• Nếu bài luận gồm nhiều đoạn (cũng như ngôi nhà xây nhiều tầng) thì cần thực hiện subgrouping: thiết lập liên kết tuyến tính giữa các đoạn - các tầng, rồi sau đó mới là tuyến tính trong nội bộ từng đoạn - từng tầng.
  
  
• Với mỗi đoạn - mỗi tầng, nghĩ xem tuyến tính chỉ cần dòng đơn (mỗi tầng là nguyên một phòng to) hay mô hình rẽ nhánh (mỗi tầng ngăn thành vài phòng nhỏ mà có thể kết hợp để phục vụ công năng chung cho cả tầng - tầng này dành cho vợ, tầng kia dành cho bồ).

Quá trình dựng bộ khung thô nói trên không cần tư duy quá căng (như bước B) hay tỉ mẩn về chi tiết (như bước C & D) nhưng đóng vai trò quyết định toàn bộ quá trình. Nếu móng/khung không vững - dòng ý bị bị hổng/phi tuyến tính - thì sau này xây lên nhìn có đẹp đến mấy - một cơn động đất nhẹ cũng đủ toàn bộ đổ sập.

[TẠP] Áp dụng filter văn hóa để kiểm tra dòng ý tạo ra liệu chỗ nào có nguy cơ đứt gãy (từ góc nhìn của người đến từ nền văn hóa khác) do khác biệt về cultural schema. Từ đó bổ sung phần nối - gap filler/annotation nếu cần thiết.

Phần vật liệu - từ vựng thì tạm thời chọn chủ yếu những từ thuộc tone [N] - neutral, dạng từ thường nảy ra đầu tiên trong đầu khi muốn thể hiện một ý tưởng - cũng là dạng vật liệu có thể xây nên một công trình dù chưa có gì đặc sắc nhưng đáp ứng được yêu cầu công năng tối thiểu.

Khi chọn vật liệu, cũng đừng quên nguyên tắc Core Message của TẠP để thoát khỏi hoàn toàn thói quen cố hữu word for word (nhất là khi ý tưởng thô của bạn thảo bằng tiếng Việt)

B. Đặt gạch và trát vữa

[TẠP] Áp dụng kiến thức về Register trong [TMRND] nâng cấp vật liệu cho thích hợp: đoạn này/phòng này thiên về phân tích chuyên môn (phần lý tính) - chọn gạch/từ vựng chủ yếu từ register [A] (Academic), nhưng đoạn kia tập trung vào hoài bão/tâm huyết (phần cảm tính) - chọn gạch/từ vựng thiên về register [L] (Literary).

[THIỂU] Với từng mạch tuyến tính đã xếp, bắt đầu kết nối - trát vữa chúng thành đoạn liền mạch - tính toán tương tác (bộ phận nào support cho bộ phận nào) và tầm quan trọng tương đối giữa các ý (dependency). Làm sao kết hợp giữa tuyến tính và chính phụ để tạo nên một tổng thể vừa thuận về linking, vừa phân lớp rõ ràng. 

Khi hai yếu tố linearity và dependency xung đột thì xem xét nên hy sinh thằng nào vì lợi ích của thằng nào (ví dụ phá tuyến tính cục bộ để đẩy tầm quan trọng lên cao). 

Chọn loại vữa thích hợp - từ kết nối (topical & textual Themes) & dạng mệnh đề rồi đặt gạch ở trật tự và vị trí tối ưu cho việc trát vữa - tính toán linking scope để làm sao người đọc có thể nhìn ra dễ nhất và đúng theo liên kết ý tưởng mà người viết/chủ nhà mong muốn. 

Bước này có lẽ yêu cầu tư duy cao nhất trong toàn bộ quy trình.

C. Dự phòng sự cố

[THIỂU] Nếu khi xây thô cần kiểm tra lại mọi vị trí - đặc biệt những điểm dễ mưa dột, ngập lụt, chuột bọ v.v... để có phương án gia cố thì bài viết cần nhìn lại mọi luận điểm, check lỗ hổng tranh luận mà đối thủ có thể đánh vào để qualify (trám lại) cho chặt chẽ, sử dụng bộ công cụ là hàng loạt qualification techniques mà lớp cung cấp.

D. Hoàn thiện mặt ngoài, sơn quét và trang trí nội thất

Đây là thời điểm [TẠP] phát huy tác dụng nhất: mọi chi tiết trong nhà đã hòa hợp trong tổng thể chung chưa, có điểm nào trật lấc về TMRND hay không (ghế bành kê nhầm trong nhà bếp)? Một vài vùng đã quét sơn màu cơ bản nhưng nằm tại vị trí bắt mắt có nên thay bằng họa tiết tạo điểm nhấn - cụm từ nghĩa đen thay bằng thành ngữ, hình ảnh ẩn dụ? Phần này có nên trang trí phá cách - đoạn văn kia có cần mixed tone đôi chút để tạo hiệu ứng hài hước, châm biếm, thể hiện cá tính/gu thẩm mỹ của chủ nhà/tác giả? v.v....

Áp thêm một tiêu chí quan trọng nữa của academic writing - economy of language: làm sao vật liệu/số lượng từ tối thiểu nhưng công năng/nội dung truyền tải lại tối đa. 

Thực tế nếu các bước trước đó đã thực hiện quy củ (đặc biệt là bước A - vốn giúp cắt bớt phần lớn dư thừa) thì công đoạn này tự nhiên bớt việc. Nhiều khi chỉ là lựa chọn dạng câu/cấu trúc ngữ pháp rút gọn hơn [THIỂU] hoặc những cụm từ cùng nghĩa nhưng số lượng chữ ít hơn [TẠP] để thỏa mãn giới hạn độ dài (200 từ hay 500 ký tự?) mà đề luận áp đặt. 

E. Công đoạn nghiệm thu - mời người bản xứ vào ở thử 

Nếu gửi draft bài luận cho native readers đọc mà họ nhận xét: mặc dù vẫn gặp những hạt sạn (chỗ này màu sơn chưa đều, chỗ kia đá lát mẻ một góc, vòi nước phòng tắm bị rò v.v...) nhưng tao hiểu hết những gì mày muốn nói, hình dung rõ ràng con đường mày sẽ đi, và ấn tượng với những gì mày đã đạt được & những phẩm chất mày đang có. Tao không những tin mày sẽ thành công mà còn có cảm giác phấn khích muốn được chứng kiến thành công ấy sẽ đến như thế nào. Dù chưa gặp qua, nhưng chỉ đọc bài luận mày viết/ở tạm ngôi nhà mày xây, tao cũng hình dung được tác giả/chủ nhà ngoài đời là người thế nào. Bài luận có những chỗ làm tao mỉm cười (ví dụ nằm mơ hội đồng học bổng đánh rơi bịch tiền trước cửa nhà mày) và những chỗ thấy cảm thông (như thời điểm trường đuổi ra khỏi ký túc xá, về đến nhà thì vợ sập cửa vào mặt trong khi một người đàn ông khác lặng lẽ rời khỏi từ cửa sau v.v...) nhưng tổng thể vẫn đem lại cho tao cảm giác và năng lượng tích cực khi đọc xong. 

Được như thế thì bài luận của bạn đã thành công rồi đấy!

PS. Còn nếu họ nhận xét: tao đi tè nhầm trong phòng khách vì cứ tưởng nó là toalet, well... 

Class FAQ: https://vuenglish.com/