VUENGLISH - KNOWLEDGE SHARING - TMRND LABELING ROLE

VAI TRÒ PHÂN LOẠI SỬ DỤNG NGÔN NGỮ CỦA TMRND

Bắt đầu từ một phản hồi về phân tích của tôi (xem phần Appendix trong note này) với hai ví dụ
"Em ở Cao Bằng về thăm người nhà DƯỚI Hà Nội"
vs.
"Em ở Cao Bằng về thăm người nhà TRÊN Hà Nội"

Như mọi khi, tôi chỉ tham gia tranh luận khi thấy nó có một tác dụng nào đấy cho tôi và lớp học của tôi 😋(chứ ko hẳn vì quyết bảo vệ lẽ phải trên đời - I'm not that great). Trong trường hợp này là minh họa cho tác dụng TMRND của TẠP. So here we go.

Follow-up: Nói về địa lý thì có nguyên tắc: Vào Nam ra Bắc, lên thượng xuống ngàn. Nên không thể nói "em ở Tuyên Quang lên Hn được" mà luôn là "xuống Hn", từ Nghệ An thì "ra Hn, vào Hcm" chứ ko có ngược lại.

Responses: Really?

Follow-up: nói chuyện bằng google và tiếng Việt của tụi trẻ thì tôi thua bạn

Responses:
1. Tôi chưa hiểu vì sao bạn có vấn đề với Google trong khi Google chỉ là công cụ tìm dữ liệu, cái quan trọng là nguồn dữ liệu (sources) mà Google tìm được.
Trong những nguồn tôi trích dẫn ở trên, 2 nguồn đầu tiên là từ trang tin tức sự kiện của báo Vietnam Net và Đại học Quốc Gia Hà Nội. Với tôi, đó là những nguồn đủ tin cậy để khẳng định người ta có dùng như vậy trong thực tế.

2. Ngôn ngữ luôn luôn biến động và phản ánh góc nhìn của người sử dụng ngôn ngữ. Từ dùng "tiếng Việt của tụi trẻ" của bạn cũng thể hiện một phần điều đó. Vì vậy, thay vì khẳng định "không thể nói" & "chứ ko có ngược lại" (vì không theo quy tắc địa lý trong sách???) thì tại sao bạn không thử tìm hiểu xem thực tế người ta có thể dùng thế nào, và quan trọng hơn, tìm cách lý giải vì sao người ta dùng như thế.
Trọng điểm ở đây không phải là ai dùng đúng hơn ai, mà thử đặt mình vào vị trí người khác để ngẫm xem vì sao góc nhìn của họ (dẫn tới cách sử dụng ngôn ngữ) không giống mình. Bạn dựa vào địa lý để chọn giới từ, họ dựa vào địa chính (geopolitical) thì sao?

3. Tương tự như vậy, khi dạy tiếng Anh mà cứ cái gì thấy không đúng quy tắc ngữ pháp trong sách mà vội kết luận "dùng sai" thì học viên có thể phản biện đơn giản bằng các ví dụ thực tế trích dẫn từ những nguồn chính thống và đủ tin cậy như văn bản luật hay các báo lớn. Cognitive Ling chính là được phát triển để giải thích những trường hợp tưởng như không theo quy tắc sách vở nhưng thực tế người bản xứ vẫn sử dụng và logic đằng sau hiện tượng đó là gì.

Follow-up (từ một bạn khác)
Haha em đang định góp ví dụ về vụ tỉnh A - Hà Nội. Em ở Phú Thọ và sẽ luôn nói là "xuống HN" vì em hình dung về mặt địa lý vĩ độ và về phân hạng vùng miền là từ trung du đi xuống đồng bằng.
Còn "lên HN" em nghĩ là mốc là về sự phát triển đô thị coi HN phát triển hơn và tỉnh A sẽ "đi lên" theo HN, cũng gắn liền với các động năng xã hội về tìm kiếm cơ hội học tập, việc làm và cuộc sống tốt (hơn) ở HN so với ở các tỉnh (đương nhiên là cấp độ tương đối và tuỳ thuộc quan điểm, thời điểm).

Responses: đúng rồi. Việc chọn vật mốc, dẫn tới chọn giới từ nào, phụ thuộc rất nhiều vào perspective của người nói.

Follow-up (trích, chi tiết xem screenshot gửi kèm)

Dương Thuỳ Trang: nhà báo dùng sai là nó thành đúng ạ?
Dương Thuỳ Trang: (Thành Long) nhiều khi là người dùng cũng dùng bậy bạ đó bạn ơi. Tôi từng nghe có người ở Hải Phòng nói đi "xuống Hà Nội". Nói thế chẳng theo cái nguyên tắc nào để mà đúng cả, đơn giản là người ta dùng bậy thôi ạ.

Responses

1. Trong tranh luận về sử dụng ngôn ngữ, nên tránh dùng những từ mang tính chất tuyệt đối như ĐÚNG hay SAI bởi vì đặc thù chủ quan của phạm trù này và (như bạn Thành Long đã chỉ ra) mình cũng không dễ trích dẫn một nguồn nào được coi là có absolute authority (thẩm quyền tuyệt đối) để tất cả người dùng ngôn ngữ phải tuân thủ.

Có những online forum lớn, như Stackexchange hay Wordreference, nơi ESL learners thường xuyên vào đặt câu hỏi và được native speakers giải đáp (đều là nguồn tra cứu không chính thống nhưng rất hữu ích mà tôi recommend giáo viên/học viên ngôn ngữ nên tham khảo vì nó cho bạn nhiều góc nhìn khác nhau). Trên các site này, sẽ thường xuyên thấy debate giữa native speakers (nhiều người trong số đó còn là ESL teachers) về một cấu trúc/cách dùng cụ thể đúng hay sai - mỗi người đều có thể trích dẫn nguồn nọ, nguồn kia để bảo vệ ý kiến của mình.

Với quan điểm của tôi, trong những trường hợp như thế, thay vì "tôi đúng anh sai", điều có ý nghĩa thực tế hơn là tìm cách giải thích xem vì sao người ta có thể dùng cả hai, hoặc trong trường hợp nào thì người ta có khuynh hướng dùng cái gì. Giả sử bạn đã quen với pattern WAIT FOR SOMETHING, thì đừng ngay lập tức cho rằng khi ai đó nói "WAIT SOMETHING" là dùng "sai" (tôi đã có một thảo luận rất chi tiết về trường hợp của WAIT, xem Appendix ở cuối note này)

2. Nếu học TẠP rồi thì đừng quên lớp này có một công cụ phân loại sử dụng ngôn ngữ là TMRND (Tone-Mode-Register-Nuance-Dialect). 

Giả sử trong một tranh luận trên Wordreference (nơi người dùng thường đề rõ native country của họ và mức độ dùng tiếng là Native hay không), mà người bản xứ nói tiếng Anh-Anh bảo tôi dùng thế này, nhưng người bản xứ nói tiếng Anh-Mỹ lại bảo tôi dùng thế kia, thì có thể đơn giản sự khác biệt nằm ở yếu tố D [Dialect].

Công cụ này cũng rất hữu dụng với những hiện tượng sử dụng ngôn ngữ khi mới xuất hiện bị coi là lệch chuẩn hay không theo xu hướng chung, nhưng theo thời gian được một cộng đồng nhất định (ví dụ tuổi teen, sinh viên v.v...) dần chấp nhận hoặc ít nhất là không còn thấy phản cảm hay ngược tai (sự phát triển của social media rõ ràng cũng là một yếu tố thúc đẩy khuynh hướng này). Tất nhiên những cách dùng mới có tồn tại được theo thời gian để rồi trở thành chuẩn và thậm chí được đưa vào từ điển hay không lại là một vấn đề khác, nằm ngoài phạm vi của thảo luận này.

Trong tiếng Anh lấy một ví dụ điển hình là từ FRIEND được dùng như động từ (từ kết bạn truyền thống là BEFRIEND). Nếu cách đây 20 năm mà nói "Can I FRIEND you?" thì số đông hẳn thấy rất ngược tai (có khi giờ bạn nghe vẫn thấy ngược ấy). Nhưng sau khi FB trở thành ubiquitous, tự nhiên cách dùng này bắt đầu lan rộng. Thời gian đầu, nó có thể được đánh dấu về Tone và Mode là [I, S] (Informal, Spoken), nhưng giờ nó đã thành một từ chuẩn được từ điển công nhận (Oxford định nghĩa FRIEND somebody = to add somebody to your list of contacts on a social media website, lưu ý là vẫn khác kết bạn truyền thống của BEFRIEND nhé), tone và mode đều có thể coi là dịch chuyển dần về phía [N] (Neutral).

Tiếng Việt cũng vậy, chỉ mấy năm trước đây mà học viên nói "Em gửi thầy một CHIẾC email" thì tôi thấy vô cùng nghịch tai. Đến giờ thì tôi đã chấp nhận nó (dù bản thân chưa chắc đã dùng), nhưng vẫn cần đánh dấu TMRND là [I, H] (Informal, Humorous). 

Chốt lại là đừng phân loại theo ĐÚNG vs. SAI mà hãy phân loại theo TMRND.

3. Trở lại băn khoăn "nhỡ họ dùng bậy bạ" thì sao của bạn thì tôi cũng thừa nhận: một cách dùng lệch chuẩn trong nhiều trường hợp chỉ đơn giản là do lỡ lời hay thiếu kiến thức (thay vì có chủ ý hay logic đằng sau). Việc trích dẫn một nguồn mang tính chính thống hơn (như báo chí) không có nghĩa khẳng định người viết dùng "đúng" (theo nghĩa ai cũng chấp nhận), mà nó chỉ tăng khả năng là những người đó (và cả biên tập viên của họ) dùng nó CÓ CHỦ Ý. Tôi có thể cố tình dùng CHIẾC email để tăng hiệu ứng hài hước, để được học viên khen đểu "Thầy teen thế!"

Việc bạn nghe một nguồn (không xác định) nói ở Hải Phòng đi "xuống Hà Nội" - bản thân tôi (ít nhất là hiện tại) cũng chưa nghĩ ra logic gì để dùng như thế cả. Và do nguồn không xác định, tôi lại càng thấy ko đáng bỏ công ra tìm hiểu.

Nhưng trường hợp các tỉnh vùng cao vs. Hà Nội thì khác: có thể tìm thấy cách dùng này dễ dàng trong các bài báo và truyện, đồng thời ưu thế rõ rệt về địa chính của Thủ Đô khiến người ta có thể hiểu được tại sao, ví dụ một nhà xe ở Tuyên Quang, lại quảng cáo xe của họ lên Hà Nội hay một nhà báo nói một nghệ sĩ ở Tuyên Quang lên Hà Nội để phát triển sự nghiệp (dù tôi khá chắc chắn họ đều có kiến thức về độ cao địa lý của Tuyên Quang so với Thủ Đô).

Hy vọng đã giải đáp đủ các thắc mắc của bạn. Hãy học TẠP để hiểu rõ hơn về TMRND!

Appendix.

Question: WAIT YOUR TURN or WAIT FOR YOUR TURN?

Trong một slide thầy ví dụ về việc chen hàng, Thầy có để một cụm từ "wait your turn". Nhưng em nhớ là động từ Wait thường đi với giới từ FOR. Tuy nhiên, em cũng thường thấy / nghe bản xứ chỉ nói là WAIT SOMETHING thôi. Nên em có đi hỏi AI so sánh giữa 2 cụm "Wait for your turn" và "Wait your turn", thì biết rằng WAIT FOR thường là cấu trúc formal hơn, được dùng nhiều trong WRITING, còn trong SPK và Informal Conversation thì vẫn dùng WAIT SOMETHING được. Thông tin này có chuẩn xác ko ạ Thầy? Hay có sự khác biệt nào giữa WAIT và WAIT FOR ạ?

Responses: Tôi sẽ thử đề xuất giả thuyết để giải thích sự khác biệt giữa WAIT vs. WAIT FOR như dưới đây.

1. Khi chủ thể của hành động WAIT chờ đợi một tác nhân (có thể là người hoặc vật thể) (để) thực hiện/dẫn tới một hành động gì đó, cần có FOR đi kèm tác nhân liên quan.

- He's waiting FOR me to make a mistake.

- I'm waiting FOR the problem to disappear.

Điểm quan trọng là: ngay cả khi hành động chờ đợi ko được nói hẳn ra, nhưng ngầm định phải có, vẫn cần dùng FOR.

- They are waiting FOR me. (hàm ý ở đây ko phải là họ chờ tôi, mà họ chờ tôi THỰC HIỆN một hành động ngầm định: xuất hiện, đến gặp họ, hoàn thành nốt việc đang làm v.v...)

- You need to wait FOR a bus. (hàm ý: to arrive)

Những trường hợp như thế mà thiếu FOR đọc thấy kì kì

- They are waiting me. (???)

- You need to wait a bus. (???)

Tham khảo lược đồ Ngrams số 1 

2. Khi chủ thể của hành động WAIT chỉ đơn giản chờ đợi một điều gì, ko cần thiết phải dùng FOR

- I'll wait MY TURN.

- Let's wait OUR CHANCE.

Nhưng tại sao những trường hợp này hoàn toàn có thể dùng với FOR? Vì khi thêm FOR vào, điều được chờ đợi lại biến thành tác nhân và nó đi kèm với hàm ý: cần quan tâm đến hành động ngầm định đã bàn ở phần 1.

Let's wait OUR CHANCE: đơn giản là bảo phải kiên nhẫn, chờ thời

nhưng 

Let's wait FOR our chance thì người nghe thường có suy nghĩ (to do what?)

Hành động ngầm định này nhiều khi có thể suy ra từ ngữ cảnh.

Ví dụ nếu bạn hỏi: "Have you kissed her yet?"

Mà mình trả lời "been waiting FOR my chance" thì ai cũng hiểu hành động ngầm định ở đây là gì.

3. Với những trường hợp có thể dùng with FOR hoặc without FOR thì điều chờ đợi là WITH FOR thường phổ biến hơn (vì cái hàm ý để làm gì tiếp đó thường được quan tâm). 

Tuy nhiên, với trường hợp mà bạn nhắc tới trong câu hỏi WAIT (FOR) YOUR TURN (chờ đến lượt đi), mặc dù tôi ko đủ dữ liệu kiểm nghiệm xem AI nói đúng hay sai, nhưng tôi có thể giải thích theo thuyết của tôi.

Ngram cho thấy "Wait your turn" được dùng phổ biến hơn hẳn "Wait FOR your turn". Tại sao? Vì đây là nhắc nhở liên quan tới hành vi ứng xử: hàm ý (trong hoàn cảnh nào cũng nên) đợi đến lượt mình (còn đợi đến lượt để làm việc cụ thể gì thì ko thật sự quan trọng).

Tham khảo lược đồ Ngrams số 2

4. Một trường hợp cần được xem xét tách biệt là chờ đợi một khoảng thời gian.

- I'll wait 15 minutes or I'll wait FOR 15 minutes (before I call her again).

Trong trường hợp này, khoảng thời gian chờ đợi không nhất thiết phải là tác nhân dẫn tới hành động tiếp theo. Vậy khi nó không phải là tác nhân, tại sao nó vẫn đi được với FOR? Vì giới từ FOR còn có thể dùng để chỉ độ dài thời gian của hành động. 

Khi tôi nói I'll wait FOR 15 minutes, tôi dùng FOR có thể không phải vì nó liên quan tới động từ WAIT, mà nó liên quan tới cụm từ chỉ độ dài thời gian đi sau đấy. Trong trường hợp này, bất kỳ hành động nào có độ dài thời gian cũng có thể dùng với FOR, chứ không riêng gì WAIT.

- I'll think about it FOR 15 minutes.

- We kept doing the task FOR 15 minutes.

Nghĩ cho kỹ thì I'll wait 15 minutes và I'll wait FOR 15 minutes nghĩa bề mặt giống nhau, nhưng ở bên dưới vẫn có khác biệt ngay cả khi khoảng thời gian chờ đợi không đóng vai trò tác nhân.

I'll wait 15 minutes. (tương tự trường hợp 2 - tôi đơn giản là chờ đợi một điều - mà cái điều đó là "khoảng thời gian 15p")

còn

I'll wait FOR 15 minutes. (tôi thực hiện hành động chờ đợi, mà hành động đó có độ dài 15 phút)

PS. Lưu ý thêm những trường hợp, nhìn qua thì có vẻ liên quan đến thời gian/thời điểm, nhưng về bản chất lại khá giống trường hợp "có tác nhân" đã bàn ở mục 1. 

- They are waiting FOR the right moment. (ở đây cần có FOR vì "the right moment" được coi là tác nhân/động lực dẫn tới một hành động ngầm định mà chủ thể của WAIT đang chờ đợi sẽ xảy ra. Moment này chưa đến thì hành động kia chưa thể xảy ra)

Tham khảo lược đồ Ngrams số 3

Trên đây chỉ là giả thuyết tôi tạm đề xuất để giải thích khác biệt, dựa vào một tập hợp hạn chế dữ liệu mà tôi xem xét và phân tích từ các ví dụ đưa ra trong từ điển + corpus. Nếu bạn có counter-examples, bạn có thể bổ sung để tôi thử tìm cách điều chỉnh giả thuyết nói trên.

Class FAQ: https://vuenglish.com/